La’o Hamutuk

Bulletin  |  Surat Popular  |  Topic index  |  Reports & Announcements  |  Updates
Reference  |   Presentations  |  Mission Statement  |  LH Blog  |  Search  |  Home

Orsamentu Rektifikativu 2010, Dalan Fasil atu Gasta Deit Fundu Petroleu

Husi La’o Hamutuk

Publika ona iha Timor Post (pajina primeiru) no Tempo Semanal

19 Junu 2010

Liga ba pajina web La'o Hamutuk nian kona-ba Orsamentu Rektifikativu 2010, ho dokumentu no komentariu ruma.

Liga ba sumisaun ba Parlamentu Nasional husi La'o Hamutuk kona-ba Orsamentu Rektifikativu 2010

Iha fulan Maiu nia rohan, Governu aprezenta proposta Orsamentu Rektifikativu ba Parlamentu Nasional hodi diskute, molok halo aprovasaun. Proposta rektifikasaun hakarak atu aumenta tokon $178 ba iha gastus estadu nian, maibe mos foti osan barak husi Fundu Petroleu ho tokon $309. Karik proposta ne’e pasa, Governu sei gasta tokon $838 durante 2010.

Proposta rektifikasaun ida ne’e husu ba Parlamentu atu aprova transferensia osan tokon $811 husi Fundu Petroleu ba Konta Tezoureiru Operasaun Governu nian. Gastus ida ne’e la sustentavel no la tuir dalan legal nian, tamba justifikasaun ne’ebe Governu hatoo ba Parlamentu la hatan ba rekerimentu legal Fundu Petroleu Artigu 9(d) ne’ebe husu justifikasaun ne’ebe detalhu hodi hatan ba interese Timor-Leste ba tempu naruk nian. Foti liu Rendimentu Sustentavel Estimadu 3%, sei hamenus RSE tokon $9 tinan-tinan iha futuru. Karik, gastu estadu husi Fundu Petroleu nian afeita ba sustentabilidade orsamentu nian iha futuru, gastus ida ne’e sei viola prinsipiu interjerasaun ne’ebe konsagra iha Preambulu Lei Fundu Petroleu no Lei Orsamentu no Jestaun Finanseiru.

Mesmu Primeiru Ministru hakerek tiha ona karta ba Parlamentu Nasional kona-ba nia motivasaun hodi foti tan osan barak husi Fundu Petroleu, maibe laiha esplikasaun ka justifikasaun ida be detailhu. Karta ne’e esplika deit meta ne’ebe Governu hetan tiha ona no argumentu baluk ne’ebe mai husi nia fuan katak povo presiza duni suporta ekonomiku, maibe laiha esplikasaun ne’ebe detailhu ba projeitu sira no oinsa gastu hirak ne’e bele atende ba interese ba tempu naruk nian ne’ebe bele hari lalais kondisaun ida be diak liu ba povo nia moris iha rai ida ne’e.

Maske sira proposta atu husu osan boot, maibe aktualmente ohin loron iha osan restu lubuk husi rezultadu ezekusaun orsamentu tinan baluk liu ba, ne’ebe rai iha konta tezoureiru governu nian ho montante tokon $163. Husi montante ne’e, Governu propoin atu gasta tokon $70 iha Orsamentu Jeral Estadu 2010 orijinal, maibe rektifikasaun ida ne’e failha atu gasta osan restu hirak ne’e, no mos atu aumenta tan tokon $68 ba balansiu iha konta tezoureiru ida ne’e. Tamba ne’e, oinsa atu bele esplika katak aumenta ba balansiu iha konta tezoureiru ida ne’e bele bolu nudar investimentu ba interese Timor-Leste nian ba tempu naruk?

Karik atu kompara rektifikasaun ida ne’e ba Orsamentu Jeral Estadu 2009 nian, iha diferensia ba nia justifikasaun hodi foti liu Rendimentu Sustentavel Estimadu 3%, tamba iha 2009 governu planea atu harii sentral eletrisidade oleo pezadu ne’ebe sira ekspeta hanesan investimentu ida ba Timor-Leste nia interese tempu naruk. Karik ita gasta osan barak ba projeitu impulsivu sura, ne’ebe sei la foo benefisiu, entaun ita sei laiha osan tan hodi aloka orsamentu ba prosesu dezenvolvimentu ne’ebe esensial duni ba Timor-Leste iha futuru.

La’o Hamutuk ne’ebe durante ne’e hakarak atu fo hanoin ba Estadu hodi evita malisan rekursu atu labele mai kona rai ida ne’e, preokupadu teb-tebes ba planu rektifikasaun ida ne’e. Tamba, orsamentu rektifikativu ne’e expresa deit intensaun atu halo gastu ida ne’ebe boot no la nesesariu liu. Gastus sira ne’e, sei posivel hela tamba ita sei hetan osan barak husi reseita mina-rai nian tinan-tinan, maibe ida ne’e la sustentavel ba futuru, wainhira, Fundu Petroleu hotu ona ka produsaun mina-rai no gas tun ka maran tiha.

Gastus ne’ebe propoin iha orsamentu ida ne’e boot liu kompara ho Orsamentu Jeral Estadu iha tinan baluk liu ba. Gastus boot husi rektifikasaun ida ne’e ba deit transferensia publiku nian duke ba kapital investimentu ne’ebe bele ekspeta katak iha loron ikus sei fo retornu ida ne’ebe boot. Aktu ida ne’e hanesan sintoma husi malisan rekursu, karik alokasaun orsamentu ida ne’e la fo prioridade ba investimentu tempu naruk nian, ita sei la bele halo buat ida iha futuru.

Pakote Dezenvolvimentu Desentralizadu (PDD), inklui iha transferensia’ publiku ida ne’e. PDD ida ne’e kompostu husi projeitu infrastrutura kiik barak, ne’ebe aloka husi Ministeriu Infrastrutura no ministeriu seluk ba Ministeriu Administrasaun Estatal hodi tau-matan.

Pakote ida ne’e planea tuir rekerimentu legal nian, hanesan tuir prosesu aprovisionamentu, iha Orsamentu Jeral Estadu 2010 ne’ebe presiza aprovasaun no husu responsabilidade Parlamentu nian atu tau matan ba nia implementasaun, hodi evita korupsaun, mal-jestaun ne’ebe hamout osan povo nian hodi habokur deit kompanha nia nain sira, hodi la fo benefisiu ba interese tempu naruk nian, hanesan iha Pakote Referendum iha tinan kotuk.

Maibe, ami preokupa ba mudansa barak no mekanismu alternativu ba aprovizionamentu no implementasaun projeitu sira ne’e, ne’ebe atu halo iha tinan ida ne’e. Tamba ne’e, presiza iha mekanismu ida ne’ebe funsiona ho diak no efisiente, ho linha responsabilidade nian ne’ebe klaru, duke atu kontinua inventa dalan foun hodi gasta osan estadu nian lahoo responsabilidade. Preokupasaun hirak ne’e mos inklui ho kapasidade no autoridade legal husi Ministeriu Administrasaun Estatal ho Chefe do Sucos sira, hodi tau matan no jere projeitu ida ne’e, no mos legalidade ba autoridade husi ministeriu ida atu muda nia responsabilidade ba Ministeriu Administrasaun Estatal atu implementa. Nune’e, governu tenke sura, kapasidade, no autoridade legal lideransa komunitariu sira nian ne’e, molok halo proposta pakote ida ne’e, hodi nune’e, bele evita monitorizasaun ida ne’ebe efektivu liu.

Aleinde PDD, iha alokasaun orsamentu balun ne’ebe lolos la presiza atu halo iha rektifikasaun nian laran, maibe bele adia hodi hein ba Orsamentu Jeral Estadu 2011 ka hein too linha jeral husi Planu Estratejiku Dezenvolvimentu Nasional (PEDN) ne’e hetan aprovasaun, hodi nune’e, Timor-Leste la presiza tan iha siklu orsamental ida ne’ebe barak iha tinan ida. Karik, foin implementa, no PEDN mos atu implementa, entaun planu orsamental sira ne’ebe planea ba ne’e sei la bele realiza no hadalan deit atu gasta arbiru deit osan povo nian.

Maske iha Komunikadu Imprensa ne’ebe Konseilhu Ministru halo iha loron 31 Maiu, hateten katak ho rektifikasaun ida ne’e governu hakarak atu “hetan vantazem husi oportunidade foun sira hodi atinzi prioridade governu nian,” maibe, iha rektifikasaun ida ne’e, ami hare laiha oportunidade foun sira ne’ebe mensiona. Porezemplu, oinsa governu bele hetan vantazem no investimentu iha tempu oin mai, husi alokasaun tokon $7 ba porto temporariu nian ba Naval F-FDTL?, oinsa Governu bele hetan vantazem tempu naruk nian ba alokasaun osan tokon $10 ba hadiak jerador iha stasaun EDTL Comoro, afinal, governu promete ona katak iha tinan 2011 nia rohan sentral eletrisidade Hera sei fornese enerjía ba Dili laran tomak. Tamba ne’e, planu ida ne’e hanesan gasta deit osan povo nian ho la hanoin ba tempu naruk no ho kuidadu.

Preokupasaun baluk tan mak, iha rektifikasaun orsamentu EDTL kontinua atu hetan subsidiu makaas husi governu, tokon $31. Subsidiu ida ne’e dala barak fo benefisiu deit ba konsumidór sira bo-boot EDTL nian duke povo kiak sira. Konsumudor bo-boot sira mak hanesan embaixada sira, ONU, Banku Mundial no ajensia internasional sira seluk, ne’ebe mos dala barak husi sira la selu taxa ba Timor-Leste. Ida ne’e nafatin halo gastus estadu nian sae ba bei-beik, no laiha retornu ida ne’ebe ita bele bolu nudar investimentu.

Iha proposta rektifikasaun ida ne’e nia laran, Governu planea hela atu gasta tokon $17 ba importasaun fos husi rai liur, montante ida ne’e atu aumenta ba tokon $25 ne’ebe iha ona dotasaun iha orsamentu original 2010 nian, ba total tokon $42.

Maske, esplikasaun husi Ministru Turismu, Komersiu no Industria katak konsumu fos iha Timor-Leste toneladas 140,000/tinan, ho produsaun toneladas 60/tinan, tamba ne’e presiza halo importasaun toneladas 80, ne’ebe sei gasta liu tokon $25.

Maibe ami nia kalkulasau diferente ho saida mak Ministru Turismu, Komersiu no Industria hateten. Ami halo analiza ne’ebe bazeia ba Planu Estratejiku Dezenvolvimentu Nasional ne’ebe durante ne’e governu sosializa ba povo sira. Bazeia ba PEDN ida ne’e, konsumu fos Timor-Leste iha deit 90 kg/ema ida/tinan, ka toneladas 104,000 durante 2010, no produsaun fos Timor-Leste iha toneladas 73,000 fos.

Entaun, ita iha deit défisit ba fos toneladas 31,000, ne’ebe tenke importa ka fornese husi stok ne’ebe iha ona. Karik fos toneladas 31,000 ida ne’e sura ba nia folin aktual nian, $23/100 kg, folin ida ne’e ba “10% broken” fos Thailandia nian (ne’ebe nia kustu boot liu fali fali folin “15% broken” ne’ebe durante ne’e Timor-Leste importa mai), no ita sei gasta deit tokon $7.1, maske kua ona nia lukru no kustu atu aluga roo hodi tula mai. Tamba ne’e tokon $25 ne’ebe aloka ona iha orsamentu 2010 orijinal nafatin boot liu atu sosa fos hodi ense défisit fos iha Timor-Leste ne’ebe ita presiza.

Importasaun fos ida ne’e, aleinde gasta deit osan arbiru deit ba interese kompanha nia nain sira, nia mos hamate abilidade Timor-oan sira hodi produs aihan. Tuir lolos, governu tenke redus polítika importasaun hodi fo importansia ba hasae produsaun aohan-rai laran nian, hodi nune’e Timor-Leste labele hamlaha, wainhira osan husi Fundu Mina-rai hotu tiha ka rendimentu mina-rai menus ona. Tamba importasaun ida ne’e sei posivel atu halo, karik sei iha osan ne’ebe tama makaas husi rendimentu minarai Tasi-Timor.

Ikus liu ami hakarak atu hatoo ami nian observasaun rua tan iha orsamentu rektifikasaun ida ne’e hanesan :

  1. Dokumentus rektifikasaun orsamentu nian husik tiha deit informasaun sira ne’ebe boot hanesan aspeitu rendimentu nian. Porezemplu, tanba sa mak Taxa Direita ne’ebe ekspeta ba iha Anexu I sae husi tokon $12 iha orsamentu original 2010 ba tokon $28, no Taxa Indireita nian tun husi tokon $48 ba menus tokon $20?

  2. Orsamentu ne’ebe inklui tokon $3.1 ba peskiza marina iha Beacu iha Sekretariu Estadu Rekursu Naturais nia okos, ne’ebe ami fiar katak atu dezenvolve dadus tan hodi suporta konstrusaun kadoras gas natural no planta LNG iha area ne’eba. Maibe, Woodside no nia parseiru konsorsiu nian la simu Timor-Leste nia hakarak atu lori kadoras gas Sunrise mai iha ita nia rai-maran, ida ne’e la sensivel atu gasta tan osan agora ba peskiza ba projeitu ida ne’e, liu-liu wainhira relatoriu Task Force ba Sunrise SERN nian seidauk fahe ba Parlamentu ka publiku.

Obrigadu wain.

 

The Timor-Leste Institute for Development Monitoring and Analysis (La’o Hamutuk)
Institutu Timor-Leste ba Analiza no Monitor ba Dezenvolvimentu
Rua dos Martires da Patria, Bebora, Dili, Timor-Leste
P.O. Box 340, Dili, Timor-Leste
Tel: +670-3321040 or +670-77234330
email: 
info@laohamutuk.org    Web: http://www.laohamutuk.org    Blog: laohamutuk.blogspot.com